تطبیق مضامین این رویداد ملی در ایران با چارچوب حقوق بینالملل و قوانین داخلی ایران نشان میدهد که چگونه هفته وحدت میتواند به عنوان الگویی عملی برای حمایت از تنوع مذهبی و تقویت همبستگی ملی و تامین حقوق اقوام و اقلیت های مذهبی در تمامی کشورهای جهان در نظر گرفته شود.
پیشینه تاریخی و فلسفه پیدایش هفته وحدت
هفته وحدت در سال ۱۳۶۶ شمسی (۱۹۸۷ میلادی) توسط امام خمینی (ره)، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، با هدف «از بین بردن اختلافات و تحکیم همبستگی» میان مسلمانان نامگذاری شد. این ابتکار، دوره زمانی میان ۱۲ ربیعالاول (تاریخ ولادت پیامبر اکرم بر اساس روایت اهل سنت) تا ۱۷ ربیعالاول (تاریخ ولادت پیامبر اکرم ص مطابق با روایت شیعه) را به عنوان «هفته وحدت» نامگذاری کرد تا همه مسلمانان از مذاهب مختلف را در «یک چارچوب مشترک از وحدت اسلامی» گرد هم آورد.
امام خمینی در تبیین فلسفه این رویداد فرمودند: «مسلمانان، خواه سنی باشند یا شیعه، برادرند و بنابراین، مساوی هستند و همگی از تمامی امتیازات و حقوق اسلامی برخوردارند». ایشان همچنین بر این نکته تأکید داشتند که «همه مسلمانان باید در برابر بیگانگان یک دست باشند.»
سال ها پیش از آن نیز در دوران تبعید رهبر شهید انقلاب اسلامی در ایرانشهر سیستان و بلوچستان در دوره حکومت پهلوی در ایران، ایشان به نوعی برگزاری هفته وحدت میان شیعیان و اهل تسنن در آن دیار را پایه گذاری کرده بودند. آیت الله العظمی خامنه ای در این باره در کتاب خاطرات خود تحت عنوان «خون دلی که لعل شد»، فرموده اند: ««من به یک نقشه عملی برای رفع موانع ذهنی میان سنی و شیعه شهر، از طریق یک همکاری دینی مشترک می اندیشیدم... باب گفتگو را با یکی از علمای اهل سنت ایرانشهر به نام «مولوی قمرالدین» گشودم...در چهارچوب این دیدگاه، طرح عملی سادهای ارائه کردم. برپایی یک مراسم مشترک بین سنی و شیعه از دوازده ربیع الاول (که به روایت اهل سنت، میلاد پیامبر اکرم (ص) است، تا هفده ربیع الاول (که به روایت شیعه، سالروز میلاد شریف آن حضرت است) و ما بر این توافق کردیم و مسجد آل رسول را برای برگزاری جشن آماده کردیم»
جایگاه هفته وحدت در گفتمان جمهوری اسلامی ایران
رهبر شهید انقلاب اسلامی، وحدت را نه یک «تاکتیک» بلکه یک «اصل قرآنی» توصیف کردهاند که فراتر از مرزهای جغرافیایی و ملیتی است. ایشان در دیدار با علمای اهل سنت ایران تأکید کردند: «مسئله وحدت، یک اصل قرآنی است و دشمنان با استفاده از ابزارهای فکری، تبلیغاتی و اقتصادی به دنبال تفرقه میان شیعه و سنی در کشور ما و سایر مناطق اسلامی هستند». ایشان همچنین بر این نکته تصریح دارند که «وحدت» یک اصل کلیدی اولویتدار است، حتی اگر صرفاً در زبان باشد.
این رویکرد ملی در ایران در خصوص وحدت میان ادیان و اقوام، در پژوهشهای علمی در ایران نیز بازتاب یافته است. در بخشی از مطالعات دانشگاهی در حوزه فقه و حقوق نوین، از «حمایت از عنصر وحدت اسلامی در گفتمان نظام جمهوری اسلامی ایران» به عنوان عاملی مؤثر در امنیت ملی یاد شده و مصادیقی همچون «نامگذاری روزهای هفته وحدت و روز قدس»، «تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی» و «حرمت شرعی هرگونه گفتار یا رفتاری که موجب تکفیر و تفرقه و نفاق میان مسلمانان شود» برشمرده شده است. برگزاری هفته وحدت در ایران انطباق کاملی با اصول مندرج در چارچوب اسناد بینالمللی و قانون اساسی ایران دارد.
حقوق فرهنگی اقلیتهای مذهبی در اسناد بینالمللی
اعلامیه سازمان ملل متحد در مورد حقوق اشخاص متعلق به اقلیتهای ملی یا قومی، مذهبی و زبانی (۱۹۹۲) در ماده ۲ خود، بر حق برخورداری اقلیتها از فرهنگ و مذهب خود و همچنین حق مشارکت مؤثر در تصمیمگیریهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی تأکید دارد. در این چارچوب، هفته وحدت را میتوان به مثابه رویهای عملی برای تحقق این حقوق در نظر گرفت که از طریق به رسمیت شناختن رسمی تنوع مذهبی و ایجاد فضای گفتگو و تفاهم میان مذاهب و اقوام در جهت تحقق حقوق فرهنگی گروه های مختلف جمعیتی حرکت می کند.
- به رسمیت شناختن رسمی تنوع مذهبی: با پذیرش دو تاریخ متفاوت برای ولادت پیامبر اکرم و بزرگداشت هر دو، تنوع مذهبی در سطح ملی به رسمیت شناخته شده است.
- ایجاد فضای گفتوگو و تفاهم متقابل: برگزاری کنفرانسهای بینالمللی وحدت اسلامی در نقاط مختلف ایران و جهان با حضور علمای شیعه و سنی از سراسر جهان، بستری برای تبادل نظر و درک متقابل فراهم میآورد که خود گامی در جهت تحقق حقوق فرهنگی گروههای مختلف است.
تضمین حقوق اقلیت ها در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
بر اساس اصل سیزدهم قانون اساسی ایران، «ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی، اقلیتهای دینی شناخته شده هستند که در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی بر اساس آیین خود عمل میکنند». این اصل، ضمن به رسمیت شناختن اقلیت های دینی رسمی، آزادی عمل آنها را در حدود قانون تضمین میکند. نکته قابل توجه آنکه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به صراحت بر به رسمیت شناختن مذاهب اسلامی از جمله شیعه و سنی تأکید دارد و از اهل سنت به عنوان «فرقههای اسلامی» یاد میکند که در چارچوب اصول و قوانین جمهوری اسلامی ایران از حقوق کامل برخوردارند و به اذعان کارشناسان مستقل، در تجربه زیست شده نیز آزادی عمل دینی اهل سنت در ایران بطور کامل و خیلی مطلوب تر از آزادی عمل دینی اهل سنت حتی در کشورهای دارای اکثریت سنی تامین و اجرا می شود. همچنین اصل پانزدهم قانون اساسی، با وجود تثبیت جایگاه زبان مشترک فارسی به عنوان زبان رسمی، استفاده از زبانهای محلی را در مطبوعات و رسانهها و تدریس ادبیات آنها را مجاز شمرده است.
تحول حقوقی مهم در ایران: ماده ۴۹۹ مکرر قانون مجازات اسلامی
نوآوری قابل توجه در نظام حقوقی ایران، الحاق ماده ۴۹۹ مکرر به قانون مجازات اسلامی در سال ۲۰۲۰ است. این ماده، توهین و نفرتپراکنی به اقوام ایرانی، ادیان الهی و مذاهب اسلامی مورد شناسایی قانون اساسی را جرم انگاری کرده و آن را در زمره جرایم علیه امنیت ملی دستهبندی نموده است.
این تحول حقوقی، نشاندهنده عزم قانونگذار برای حمایت قضایی از وحدت ملی و جلوگیری از اقدامات تفرقهانگیز است. از منظر علمی، این ماده نقطهعطفی مهم در حقوق کیفری ایران توصیف شده و بر تمایز آن با قوانین «جرایم ناشی از نفرت» در نظامهای حقوقی غربی تأکید دارد، زیرا در این قانون، «انگیزه مرتکب» شرط تحقق جرم نیست و بر «قصد خاص برای ایجاد خشونت یا تنش در جامعه» تمرکز دارد.
جایگاه اهل سنت در نظام حقوقی ایران
اهل سنت در ایران از جایگاه ویژهای برخوردارند. برخلاف بسیاری از کشورهای با اکثریت سنی که اقلیتهای شیعه را به رسمیت نمیشناسند، در ایران، اهل سنت به عنوان یک مذهب اسلامی شناخته میشوند و از حقوق گستردهای در مناطق و استان های محل سکونت خود برخوردارند. این حقوق شامل:
- آزادی کامل در اجرای آیینهای مذهبی: اهل سنت در ایران میتوانند به طور کامل آیینهای مذهبی خود را برگزار کنند، در حالی که در بسیاری از کشورهای با اکثریت سنی، اقلیتهای شیعه چنین آزادی ندارند و حتی اکثریت اهل سنت نیز در آن کشورها در اجرا مناسک و ابراز عقاید مذهبی خود آزادی در حد ایران برخوردار نیستند. البته، ساختار حقوق احوال شخصیه در ایران از منظر فقه شیعی نشان میدهد که سیستم حقوقی ایران میان اقلیتهای به رسمیت شناخته شده (زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان و اهل سنت) و جوامع به رسمیت شناخته نشده (بهاییها و ...) تمایز قائل میشود و گروه دوم خارج از چارچوب رسمی قرار میگیرند و از حمایت قانونی برخوردار نیستند.
- حضور در عرصههای سیاسی و اجتماعی: بویژه در فرایند جاری ارتقای سطح تامین حقوق تمامی بخش های جامعه در ایران، در سالهای اخیر، دولت جمهوری اسلامی ایران گامهای مؤثرتری نیز برای افزایش مشارکت سیاسی و نمایندگی اقلیتهای مذهبی برداشته است. از جمله این اقدامات میتوان به انتصاب «مشاور رئیسجمهور در امور اقلیتهای قومی و مذهبی» و همچنین انتصاب افراد از جوامع اقلیت به مناصب مهم دولتی و مشاورهای اشاره کرد. ماموستا دکتر عبدالسلام کریمی به عنوان «مشاور رئیسجمهور در امور اقلیتهای قومی و مذهبی» منصوب شده است و بر اهمیت حضور افراد واجد شرایط از جوامع اهل سنت و سایر اقلیتها در مناصب حاکمیتی تأکید داشته است.
- حمایت از حقوق فرهنگی و زبانی: اصل ۱۵ قانون اساسی استفاده از زبانهای محلی و قومی را در مطبوعات و رسانهها و تدریس ادبیات آنها در مدارس آزاد شمرده است. این اصل در عمل از طریق انتشار نشریات، رسانهها و برنامههای آموزشی به زبانهای آذری، کردی، عربی، بلوچی، ترکمنی و سایر زبانهای محلی اجرا شده است.
هفته وحدت در ترازوی حقوق و همبستگی ملی ایرانیان
در فقه اسلامی، قاعده «تعظیم شعائر الهی» نقشی کلیدی در مشروعیتبخشی به حضور و فعالیت اقلیتهای دینی ایفا میکند. پژوهش ها و تجربه عملی در ایران در این زمینه نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران برای تعامل با اقلیتهای دینی (یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان)، سیاست چارچوبی و برنامهای جامع دارد که در عین حفظ شخصیت حقوقی اقلیتها، با حفظ وحدت و منافع ملی، از ظرفیت وجودی آنها در راستای آرمان و اهداف انقلابی خود بهرهمند می شود. گستره مفهوم «شعائر» در اندیشه امام خمینی (ره) و رهبرشهید انقلاب اسلامی جامع است. امام خمینی (ره) در دیدار با نماینده ویژه رهبر کاتولیکهای جهان، ژان پل دوم، بر این نکته تأکید کردند که «وحدت میان تمامی ادیان الهی برای پیشرفت جامعه بشری حیاتی است» و اسلام «به حقوق همه اقلیتهای دینی» اهمیت زیادی قائل است.
جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب اسلامی، میان یهودیت و صهیونیسم تمایز قائل شد. امام خمینی (ره) با صدور فتوایی، هرگونه تعرض به یهودیان را ممنوع و امنیت کامل آنها را تضمین کرد و به صراحت میان یهودیان و صهیونیستها تفاوت قائل شد.
در حوزه آموزش دینی، تحقیقات نشان میدهد که کتابهای درسی آموزش دینی در ایران (با عنوان «هدیههای آسمانی» و «فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی») برای همه دانشآموزان بدون توجه به وابستگی مذهبی آنها یکسان است و بر «شباهتها» به جای «تفاوتها» تأکید دارد.
نتیجهگیری
هفته وحدت در ایران، فراتر از یک رویداد مناسکی و نمادین، دارای ابعاد حقوقی و اجتماعی قابل توجهی است و این رویداد ملی و دینی از جنبه های زیر حائز اهمیت است:
۱. به عنوان ابزاری برای تحقق حقوق فرهنگی: با به رسمیت شناختن تنوع مذهبی و ایجاد فضای گفتوگو و تفاهم، به تحقق حقوق فرهنگی اقلیتهای مذهبی کمک میکند.
۲. به عنوان بستری برای همبستگی ملی: با تأکید بر منافع جمعی و هویت مشترک، انسجام ملی را در چارچوب تنوع فرهنگی و مذهبی تقویت میبخشد.
۳. به عنوان الگویی برای همزیستی مسالمتآمیز: با گسترش از سطح وحدت اسلامی به همبستگی ادیان الهی، ظرفیت ارائه به عنوان یک الگوی جهانی را داراست.
در این فرایند برای تحکیم هرچه بیشتر وحدت و انسجام ملی و ارتقای سطح تأمین حقوق اقلیتها در ایران پیشنهادهای ذیل قابل طرح است:
- تقویت مشارکت اهل سنت در ساختار قدرت از طریق ایجاد سهمیههای مشخص برای حضور آنها در مناصب عالی دولتی، قضایی و نظامی به ویژه در استانهای با جمعیت سنینشین.
گسترش دامنه انتصابات در سطح معاونان وزارتخانهها، استانداران و فرمانداران مناطق سنینشین به گونهای که افراد بومی و متخصص از میان اهل سنت در این مناصب قرار گیرند.
- تدوین قوانین جامع برای حمایت از حقوق اقلیتهای دینی و مذهبی بر اساس موازین بینالمللی و در چارچوب نظام جمهوری اسلامی ایران.
- تاسیس دادگاههای ویژه برای روحانیون اهل سنت در زمینه احوال شخصیه و امور دینی، متناسب با فقه و مذهب آنان، مشابه آنچه برای اقلیتهای دینی دیگر (مسیحیان، زرتشتیان و کلیمیان) پیشبینی شده است.
- گنجاندن مباحثی درباره تنوع مذهبی و قومی در ایران و اهمیت همزیستی مسالمتآمیز در کتابهای درسی به عنوان بخشی از هویت ملی ملت تاریخی و واحد ایران به منظور مقابله با تحریفات و هویت های جعلی القائی از خارج
- برگزاری نشستهای علمی و فرهنگی مشترک میان علما و اندیشمندان شیعه و سنی در استانهای مختلف به صورت مستمر و نه صرفاً در ایام هفته وحدت.
- ایجاد شوراهای مشورتی محلی با حضور نمایندگان اقوام و مذاهب مختلف برای تصمیمگیری در مورد مسائل فرهنگی و اجتماعی مناطق.
- توسعه رسانههای محلی به زبانهای قومی (کردی، بلوچی، آذری و...) و حمایت از تولید محتوای فرهنگی به این زبانها به منظور مقابله با رسانه های تجزیه طلب و تبلیغ کننده واگرایی قومی.
- معرفی هفته وحدت و الگوی همزیستی مسالمتآمیز اقلیتهای دینی در ایران به عنوان یک «مصداق موفق» در مجامع بینالمللی و سازمانهای حقوق بشری.
- اختصاص بودجههای ویژه برای توسعه زیرساختهای اقتصادی، آموزشی و بهداشتی در استانهای با جمعیت سنینشین (سیستان و بلوچستان، کردستان، کرمانشاه و...) و رفع محرومیتهای تاریخی برجای مانده از دوران قبل از انقلاب
- حمایت از تشکلهای مردمی و سمنهایی که در حوزه همزیستی مسالمتآمیز و حقوق اقلیتها فعالیت میکنند.
تهیه شده در مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها