دادگاه عالی با ردّ شکایت کبک اعلام کرد که صلاحیت بومیان در این زمینه یک حق ذاتی و بخشی از تعهد دولت به آشتی است. این رأی راه را برای جوامع بومی هموار میکند تا بدون دخالت استانها، کودکان خود را در چارچوب فرهنگی خودشان حمایت کنند؛ موضوعی که دهههاست در بحران کودکان بومیِ تحت سرپرستی دولت، یک نقطه بحرانی بوده است.
برغم صدور این رای، حقوق اولیه زیستی (حق آب، غذا و سلامت) بومیان کانادا همچنان نادیده گرفته می شود. از جمله، نگرانی ها درباره احتمال شکست سد پسماند لیتیوم در کبک فاجعهای که جامعه کری Cree میستیسینی Mistassini در کبک کانادا همواره در ترس از آن به سر می برد. این هشدار سالهاست که نادیده گرفته می شود. زیرا در صورت وقوع این فاجعه، سد پسماند معدنی پروژه لیتیوم «وینسک»، که بدون رضایت واقعی و در تضاد با حقوق اولیه زیستی مردم میستیسینی ساخته شده است، میلیونها لیتر شیرابه سمی وارد رودخانه راسین، تنها منبع آب آشامیدنی، ماهیگیری و حیات فرهنگی قوم کری می شود و ۴۲۰۰ نفر مجبور به تخلیه فوری محل زندگی خود خواهند بود؛ در اصل، فاجعه واقعی، بیتوجهی مزمن کانادا به حق بنیادین بومیان برای «زندگی» است.
جامعه کری میستیسینی یک ملت یا اجتماع بومی از قوم کری (Cree) است که در شمال استان کبک کانادا، در منطقهای به نام ایو ایستچی (Eeyou Istchee) به معنای «سرزمین مردم» زندگی میکند. نام «میستیسینی» هم به این اجتماع و هم به روستای اصلی آنها اشاره دارد. روستای میستیسینی در ساحل جنوب شرقی دریاچه میستاسینی (Mistassini Lake) – بزرگترین دریاچه طبیعی کبک واقع شده است. این منطقه در ۳۶۰ کیلومتری شمال شهر شیبوگامو و در دل جنگلهای شمالی (بورئال) قرار دارد. این جامعه حدود ۴۲۰۰ نفر عضو دارد که بیشتر آنها از تبار کری هستند و به زبان کری شرقی جیمز بی (Cree Eastern James Bay) صحبت میکنند.
الگوی تکراری؛ وقتی «توسعه» حق زیست را میبلعد
این تنها نمونه ای نیست که یک پروژه معدنی، نخستین حق بشری – حق حیات با استفاده از آب پاک و غذای سالم – را از یک جامعه بومی سلب میکند. سد پسماند معدنی پروژه لیتیوم «وینسک» دقیقاً بر روی گسلهای فعال و بالادست رودخانهای ساخته شد که شاهرگ حیاتی میستیسینی است. رهبران مردم بومی کری سالها هشدار می دادند که مجوز ساخت بدون کسب «رضایت آزادانه، پیشینی و آگاهانه » صادر شده و ارزیابیهای زیستمحیطی دولت کبک، دانش سنتی بومیان درباره ناپایداری زمین را نادیده گرفته است. در نتیجه، اکنون کودکان میستیسینی نمیتوانند از شیر آب خانه خود بنوشند و شکارچیانی که برای گوشت گوزن به آن سرزمین وابسته بودند، با بستر رودخانهای روبهرو هستند که به زبالهدانی شیمیایی تبدیل شده است. این فاجعه، ادامه مستقیم تاریخ تلخ کانادا در قربانیسازی سرزمینهای بومی به نام منافع اقتصادی است.
حق اولیه زیستی: خط قرمزی که کانادا هرگز آن را رعایت نکرد
حق «آب پاک»، «غذای سالم» و «محیط زیست عاری از سم» جزو حقوق اولیه زیستی بشر است که بدون آن، سایر حقوق (مانند آموزش، کار یا حتی حق حیات) بیمعنا میشود. در کانادا، قواعد بینالمللی از جمله اعلامیه سازمان ملل درباره حقوق مردمان بومی (UNDRIP) که کانادا در سال ۲۰۲۱ به تصویب رساند، دولت را ملزم میکند پیش از هر پروژه معدنی، رضایت آگاهانه بومیان را کسب کند. اما بررسی سوابق نشان میدهد که در عمل، «توسعه» همچنان بر اساس الگوی استعماری «زمینهای قربانی» پیش میرود: سرزمینهای بومی قربانی میشوند تا انرژی و مواد معدنی برای مصرفکنندگان جنوب تأمین شود.
شکست احتمالی سد میستیسینی یک اشتباه مهندسی صرف نخواهد بود؛ بلکه نقض فعالانه حق زیست بومیان کری خواهد بود. ساخت و ساز در منطقهای که پیشبینی زلزله و نشت در آن ممکن است، با مجوزی انجام شده که فاقد تأیید ارزیابیهای بومی بوده است. بومیان میستیسینی هرگز به این طرح «آری» نگفتند! بلکه فقط مجبور شدند آن را تحمل کنند.
سخن قربانیان
روسای میستیسینی می گویند: « شکست احتمالی این سند پسماند ، یک فاجعه طبیعی نخواهد بود؛ بلکه یک نقض جنایی حق ما برای زندگی است. وقتی به ما میگویند "توسعه پایدار" اما آب ما را میدزدند و ماهی ما را میکشند، این فقط نام دیگری برای پاکسازی قومی آهسته و تدریجی است. کانادا نمیتواند در سازمان ملل از حقوق بشر دفاع کند و همزمان، ملتهای بومی خود را مسموم کند.»
طبق قوانین کانادا و حقوق بینالملل، دولت کانادا تعهد مثبت دارد که از حق حیات بومیان از طریق محافظت از محیط زیستشان دفاع کند. نادیده گرفتن مکرر هشدارها و صدور مجوز برای این سد – آنهم در قلب قلمروی شکار و ماهیگیری بومیان – یعنی کانادا آگاهانه این حق را نقض کرده است. این پرونده باید در دادگاههای بینالمللی بررسی شود.
برغم این اعتراضات بومیان و مدافعان حقوق بشر، دولت کانادا دوست دارد سوانح معدنی را «اتفاقات غیرمترقبه» بنامد. اما برای مردم میستیسینی، مونت پولی، گراسی ناروز، یلونایف و دهها جامعه دیگر، این فجایع نتیجه منطقی نظامی هستند که سود شرکتها را بر نفس کشیدن و آب نوشیدن انسانها ترجیح میدهد. تا زمانی که حقوق اولیه زیستی بومیان کانادا شامل آب پاک، غذای سالم، زمین مادری عاری از سم ، در اولویت هر مجوز معدنی قرار نگیرد، خبر فاجعه بعدی فقط مسئله زمان خواهد بود.
