«زیارت» در قاموس ادیان الهی، سفری صرفاً جغرافیایی نیست؛ حرکتی است از خودِ خاکی به سوی حقیقتِ متعالی. این مفهوم در اسلام، مسیحیت، یهودیت و زرتشت، ریشه در وحی و سنت دارد و حتی در ادیان غیرالهیِ مبتنی بر حکمت شرقی، چون بودایسم، ردّ پای روشنی از آن یافت میشود.
با مرور اهمیت زیارت و اماکن مقدس در این ادیان، درمی یابیم که چگونه در عصر حاضر، حرم مطهر امام رضا (علیه السلام) و پیادهروی اربعین حسینی به کانونهایی جهانی برای همگرایی میان پیروان ادیان مختلف بدل شدهاند.
زیارت در اسلام: از توحید تا شهادت
در اسلام، زیارت ریشه در قرآن و سنت دارد. قرآن کریم در آیه ۹۷ سوره آلعمران، حج بیتالله الحرام را «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا» فریضهای الهی میخواند. اما زیارت منحصر به کعبه نیست؛ پیامبر اکرم (ص) خود به زیارت قبور شهدای احد میرفتند و میفرمودند: «زوروا القبور فإنها تذکرکم الآخرة» (به زیارت قبور بروید که شما را به یاد آخرت میاندازد).
در مذهب تشیع، زیارت مرقد پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) از والاترین عبادات است. امام صادق (ع) زیارت امام حسین (ع) را «معادل حج و عمره» و مایه آمرزش گناهان دانستهاند. اما نکته شگفت آنکه فرهنگ زیارت در اسلام، مرزهای مذهبی را در مینوردد: حرم امام رضا (ع) در مشهد، قرنهاست که میزبان زائران مسلمان و غیرمسلمان از سراسر جهان است و این میراث در دوران جمهوری اسلامی ایران به اوج شکوفایی خود رسیده است.
زیارت در مسیحیت: گام نهادن در مسیر مسیح (ع)
در مسیحیت، زیارت اماکن مقدس از سدههای نخست میلادی رواج یافت. بیتالمقدس بهعنوان مکان تصلیب و رستاخیز عیسی مسیح (ع)، بیتلحم بهعنوان زادگاه او، و ناصره محل رشد وی، «سرزمین مقدس» را شکل میدهند. از قرن چهارم میلادی، هلن مقدس (مادر کنستانتین) با ساخت کلیساهایی بر فراز این اماکن، موج عظیم زیارت را در جهان مسیحیت بنیان نهاد. همچنین مسیر «راه سانتیاگو» (کامینو د سانتیاگو) در اسپانیا، که به کلیسای جامع سانتیاگو د کامپوستلا منتهی میشود و آرامگاه یعقوب حواری خوانده میشود، از قرون وسطی تاکنون میلیونها زائر مسیحی را از سراسر اروپا به خود جذب کرده است. زیارت در مسیحیت، سفری توبهآمیز و تطهیرکننده است و زائر با پای پیاده یا وسیله ساده، به دنبال تجربه فروتنی و نزدیکی به خداوند است.
زیارت در یهودیت: بازگشت به عهد ابدی
در یهودیت اصیل، زیارت با مفهوم «علیا لِرِگِل» (Aliyah LaRegel) یعنی «بالا رفتن برای عید» گره خورده است. تورات (سفر خروج و سفر تثنیه) سه عید فصح (پسح)، شاووعوت و سوکوت را بهعنوان اوقات زیارت معبد اورشلیم مقرر میدارد. پس از تخریب معبد دوم در سال ۷۰ میلادی، دیوار غربی معبد (ندبه) در مقدسترین مکان برای زیارت یهودیان شد.
شهر صفد و الخلیل (آرامگاه ابراهیم خلیل) نیز از دیگر زیارتگاههای مهم یهودیان است. در یهودیت، زیارت نهتنها یک فرمان دینی (میتزوه)، بلکه تجدید پیمان قوم یهود با خدای ابراهیم، اسحاق و یعقوب (علیهم السلام) است. جالب آنکه در سنت یهودی، زائر باید با فروتنی و اغلب با پای پیاده به زیارت برود و این مناسک، همواره با دعا، تلاوت مزامیر داوود و طلب آمرزش همراه است.
زیارت در دین زرتشت: پاسداشت آتش و خرد
در دین زرتشت، با وجود آنکه مفهوم «زیارت قبور» به شکل ادیان ابراهیمی رواج ندارد (به دلیل تفاوت با سایر ادیان در تدفین اموات)، اما زیارت آتشکدهها و اماکن مقدس، رکن مهم دینداری است. سه آتشکده بزرگ و باستانی ایران، یعنی آذرگشنسب (تخت سلیمان)، آذربرزین مهر (در نیشابور یا سبزوار) و آذرفرنبغ (کاریان فارس) و آتشگاهی در اطراف بادکوبه، از دیرباز زیارتگاه زرتشتیان بودهاند.
چَکچَک (پیر سبز) در استان یزد، مهمترین زیارتگاه سالانه زرتشتیان جهان است که هر سال در خردادماه، هزاران زرتشتی از سراسر جهان برای نیایش در آن گرد میآیند. زیارت در آیین زرتشت، با خلوص نیت، خواندن گاهان و اوستا و تأکید بر سه گوهر «اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک» همراه است و زائر بهدنبال تقویت نیروی خرد و پیوند با اهورامزدا از طریق فروهر پاکان است.
زیارت در بودایسم: سلوک در مسیر نیروانا
هرچند بودایسم یک دین الهی به معنای ابراهیمی نیست، اما بهعنوان یک سنت حکمتآمیز شرقی، عمیقترین سنت زیارتی را در خود پرورده است. چهار مکان مقدس اصلی بودایی که با حیات بودا گره خوردهاند عبارتاند از: لومبینی (زادگاه)، بوده گایا (محل اشراق و نیل به نیروانا)، سارناث (محل نخستین موعظه) و کوشیناگار (محل درگذشت و پرینیروانا).
در بودیسم، زیارت یک عمل عبادی مستحب و راهی برای تطهیر کارما و انباشت شایستگی معنوی (پونیا) است. زائر بودایی با گردش (پراداکشینا) دور استوپاها و نیایشگاهها، به بودا، دَرمَه (آموزه) و سانگهَه (جامعه راهبان) ادای احترام میکند. مسیرهای زیارتی مانند «شیکوکو» در ژاپن با ۸۸ معبد، نمادی از سلوک طولانی و مشقتبار برای رهایی از رنج و رسیدن به بیداری معنوی است.
امام رضا (علیه السلام): قبلهگاه جهانی ادیان و مذاهب
حرم مطهر حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در مشهد، امروزه نهتنها بزرگترین کانون زیارتی شیعیان جهان، بلکه به تعبیری «مرکزیت جهانی زیارت و گفتوگوی میان ادیان» است. این جایگاه، حاصل تحولات ارزشمندی است که در نزدیک به نیم قرن حاکمیت جمهوری اسلامی ایران در ارائه خدمات به زائران داخلی و خارجی رخ داده است.
زائرانی فراتر از شیعیان جهان همواره در زیارت امام رضا(ع) هستند. حرم رضوی در طول سال پذیرای زائران اهل سنت از سراسر جهان اسلام و حتی میهمانانی از مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان است. بسیاری از زائران غیرمسلمان، نه از سر کنجکاوی گردشگرانه، بلکه با انگیزهای معنوی و برای طلب حاجت یا تجربه آرامش روحی به این حرم میآیند و بارها به کرامات و الطاف آن حضرت اقرار کردهاند.
گنجینه هنریِ فرامذهبی حرم امام رضا(ع) نیز گویای مرکزیت جهانی یافتن این حرم امن الهی است. در کاشیکاریها و کتیبههای حرم، اشعاری از شاعران بزرگ فارسیگو که برخی غیرشیعه یا حتی سنی مذهب بودهاند، به چشم میخورد. بهعنوان نمونه، اشعاری از عبدالرحمن جامی (شاعر و عارف سنی حنفی) در وصف امام رضا (ع) در حرم وجود دارد که نشاندهنده جایگاه فرامذهبی این آستان مقدس از گذشتههای دور است. این سنت شاعرانه، خود سندی زنده بر جهانی بودن و فراگیری معنوی حرم رضوی است.
امام حسین (علیه السلام) و اربعین: منشور جهانی مقاومت دینی در برابر ظلم
پیادهروی اربعین حسینی، بزرگترین اجتماع سالانه بشری، امروزه از یک مناسک صرفاً شیعی فراتر رفته و به نمادی جهانی برای مبارزه با ظلم و ستم بدل شده است. هر ساله صدها و بلکه هزاران نفر مسیحی، ایزدی، صابئی و حتی بودایی و هندو از کشورهای مختلف، مسیر نجف تا کربلا را به همراه مسلمانان پیاده میپیمایند. برای این زائران، امام حسین (ع) نهتنها یک قدیس شیعی، بلکه نماد آزادگی، دفاع از مظلوم و ایستادگی در برابر استبداد و ظلم است. آنان اربعین را فرصتی مغتنم برای اظهار آرمانهای انسانی خود علیه ستم میدانند و شعار «هر روز عاشورا و هر سرزمین کربلا» را بهعنوان یک اصل انسانی درمییابند.
مواکب (ایستگاههای پذیرایی) که در مسیر اربعین برپا میشوند، بدون هیچ پرسش از دین و مذهب زائر، به همه انسانها در این مسیر غذا، آب و سرپناه عرضه میکنند. این تجربه زیستِ جمعی، تصویری عملی از عدالت و کرامت انسانی است که فراتر از هر عقیدهای، قلبها را به هم نزدیک میکند.
حرم امام علی (علیه السلام): مرجعیت اخلاقی برای همگان
مرقد مطهر امام علی (ع) در نجف اشرف نیز، همچون حرم رضوی و کربلا، میزبان زائرانی از ادیان گوناگون است. شخصیت امام علی (ع) با تأکید بر عدالت، حکمت و کرامت انسانی، همواره الهامبخش متفکران مسیحی مانند جبران خلیل جبران (در کتاب «صدای شاعر») و جرج جرداق (در کتاب «الامام علی صوت العدالة الانسانیة») بوده است. این نویسندگان مسیحی، امام علی (ع) را نه بهعنوان یک شخصیت فرقهای، بلکه بهعنوان یک «قهرمان جهانی انسانیت» ستودهاند و بسیاری از هموطنان مسیحی و غیرمسلمان آنان، برای ادای احترام به آرامگاه این امام همام به نجف سفر میکنند.
سنت زیارت در میان اقلیتهای دینی در جهان؛ حفظ هویت در غربت
زیارت برای یک اقلیت دینی، صرفاً یک عمل عبادی فردی نیست، بلکه به مثابه صیانت از مولفه های هویتی عمل میکند. هنگامی که در جامعه اکثریت پیرامونی، فرهنگ و باورهای یک اقلیت خواه ناخواه در حاشیه قرار دارد، سفر زیارتی به اماکن مقدس، به آیینی برای تجدید قوا، بازتعریف خود و پیوند نسل نو با ریشههای کهن بدل میشود.
الف) سنت زیارت نزد اقلیت مسلمانان اروپا و آمریکا: حج و زیارت اماکن مقدس به مثابه بازیابی خود
برای میلیونها مسلمانِ ساکن در کشورهای غربی، مناسک حج و عمره و نیز زیارت حرم های اهل بیت (علیهم السلام)، نقشی فراتر از تکلیف دینی ایفا میکند. این سفرها فرصتی است تا مسلمانی که در طول سال در محیطی سکولار و گاه اسلامهراسانه زندگی میکند، هویت مذهبی خود را بدون ترس و لکنت ابراز کند. گزارشهای میدانی از حجاج اروپایی نشان میدهد که بسیاری از آنان، حج را «بازگشت به خانه معنوی» توصیف میکنند و حتی مرخصی سالانه خود را نیز به ایام حج یا زیارت مشهد و کربلا اختصاص می دهند. از این نظر، مشهد و کربلا، بهطور فزایندهای مقصد زائران مسلمان اروپایی و آمریکایی است .
ب) مسیحیان غرب آسیا: زیارت در سایه ترس
مسیحیان غرب آسیا که امروزه در بسیاری از کشورهای منطقه به اقلیتهای در معرض تبعیض بدل شدهاند، سنت زیارت را با جدیتی مثالزدنی حفظ کردهاند. مسیحیان قبطی مصر، با وجود خطرات، هر ساله با پای پیاده به دیرالعذراء (دیر مریم مقدس) در جبلالطیر یا دیر سنت کاترین در سینا سفر میکنند. مسیحیان آشوری و کلدانی عراق نیز، با وجود کوچ اجباری و پراکندگی، زیارت کلیساهای باستانی مانند دیر مار بهنام و دیر مار متی در شمال عراق و یا کلیسای «سیده النجاه» در بغداد را فرونگذاشتهاند. برای این اقلیتها، زیارت تنها مناسک نیست؛ اعلام وجود است؛ اعلام اینکه «ما هنوز اینجاییم، در سرزمین نیاکانمان.»
ج) سنت زیارتی اقلیت های دینی یهودی در کشورهای مختلف
برای یهودیان، زیارتگاه های واقع در فلسطین و بهویژه دیوار غربی (ندبه)، پیوندی حیاتی با سرزمین موعود و هویت قومی-دینی یهودیان است. اما جالب آنکه سنت زیارت در یهودیت، منحصر به زیارتگاه های واقع در فلسطین نیست و آرامگاه های شخصیت های برجسته یهودی در کشورهای مختلف هر ساله در روش هشانا (عید عبری) میزبان دهها هزار یهودی از سراسر جهان است. این زیارتها، بهویژه برای یهودیانی که صیهونیسم را قبول ندارند، فضاهایی برای تجربه معنویت عرفانی (حسیدیک) و پیوند با نسلی است که از دست رفته است. از جمله، جامعه کلیمی ایران با پیشینهای بیش از ۲۷۰۰ سال، از دیرباز آرامگاه پیامبران و شخصیتهای مقدس خود را در این سرزمین شامل آرامگاه دانیال نبی (شوش)، آرامگاه استر و مُردخای (همدان) ، آرامگاه حَبَقوق نبی (تویسرکان) و آرامگاه «خاخام اورشرگا» (کاشان) در ایران گرامی داشته است.
د) هندوها و سیکها در دیاسپورا: زیارت به مثابه گردشگری هویتی
هندوها و سیکهای ساکن اروپا و آمریکای شمالی، گونهای «گردشگری هویتی» را با زیارت ترکیب کردهاند. سفر به معبد طلایی در آمریتسار برای یک سیکِ کانادایی، یا زیارت واراناسی (بِنارس) برای یک هندوی بریتانیایی، سفری است که طی آن، زبان مادری، موسیقی سنتی، غذاهای آیینی و حافظه جمعی زنده میشود. معبد «آکشاردهام» در دهلی نو یا معبد «سوامینارایان» در لندن نیز، نمونههایی از بازآفرینی فضاهای مقدس در سرزمینهای جدید هستند که هم کارکرد زیارتی دارند و هم به مثابه مرکز فرهنگی اقلیت عمل میکنند.
ﻫ) زرتشتیان دیاسپورا: چَکچَکو در یزد، قبله آمال اقلیتی جهانی
زرتشتیان امروزه نهتنها در ایران، بلکه در هند (پارسیان)، آمریکای شمالی و اروپا پراکندهاند. زیارت سالانه چکچک (پیر سبز) در نزدیکی اردکان یزد، به بزرگترین رویداد زیارتی جهانی زرتشتیان بدل شده است. زرتشتیانی که از بمبئی، لندن و لسآنجلس به این کویر میآیند، با این زیارت، پیوند خود را با ایرانِ باستان، زبان اوستایی و هویت نیاکانیشان مستحکم میکنند. اینجا، زیارت نه یک سفر تفننی، که بازگشتی آیینی به «میهن مادری» برای اقلیت دینی است که قرنها در غربت زیسته است.
پدیده «زیارت مجازی» در عصر دیجیتال؛ مواهب عصر دیجیتال برای اقلیت های دینی در تحقق حق بر زیارت
ظهور پدیده «زیارت مجازی» بهویژه در میان اقلیتهای دینی از واقعیات جدید جهان است. در دوران همهگیری کرونا، اماکن مقدس بزرگ جهان – از حرم امام رضا (ع) و کعبه در مکه گرفته تا واتیکان و معبد طلایی آمریتسار – به پخش زنده اینترنتی مناسک روی آوردند. برای اقلیتهای دینی که به دلیل فاصله جغرافیایی، هزینههای سرسامآور سفر، یا محدودیتهای سیاسی قادر به زیارت فیزیکی نیستند، این فضاهای دیجیتال به «پنجرهای به سوی امر قدسی» بدل شده است. یک زرتشتی ساکن سوئد میتواند مراسم چکچک اردکان یزد را آنلاین ببیند، یا یک شیعه ساکن آرژانتین میتواند در پخش زنده حرم رضوی، زیارت امینالله بخواند. این پدیده، گرچه جایگزین تجربه کامل زیارت نیست، اما نشاندهنده حیاتِ پویای سنت زیارت و انعطافپذیری آن برای بقا و خدمترسانی به پیروان ادیان در هر گوشه جهان است.
زیارت، پلی مستحکم برای ارتباط پیروان ادیان مختلف در جهان
زیارت در ذات خود، اعتراف به نیاز انسان در برابر امر متعالی و اشتیاق به پیوستن به سرچشمه حقیقت است. این مفهوم در اسلام، مسیحیت، یهودیت، زرتشت و بودایسم، هرچند با مناسک متفاوت، اما با جوهرهای مشترک حضور دارد. در این روند، زیارت، از یک مناسک فردی، به پلی برای وحدت ادیان الهی و ساختن جهانی انسانی بدل میشود.