اعلامیه سازمان ملل در مورد حقوق مردمان بومی (UNDRIP) در تاریخ ۱۳ سپتامبر ۲۰۰۷، توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد در مقر این سازمان در شهر نیویورک به تصویب رسید. این سند پس از بیش از دو دهه مذاکره میان دولتها و نمایندگان جوامع بومی، با ۱۴۴ رأی موافق، ۱۱ ممتنع و ۴ رأی مخالف (استرالیا، کانادا، نیوزیلند و ایالات متحده آمریکا) به تصویب رسید. این چهار کشور متعاقباً موضع خود را تغییر داده و از این اعلامیه حمایت کردند.
محور اصلی نشست بیست و پنجم «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی » که بمناسبت نوزدهمین سالگرد اعلامیه سازمان ملل در مورد حقوق بومیان برگزار شد، «تضمین سلامت بومیان، از جمله در بستر مناقشات» بود. در بیانیههای رسمی، تأکید شد که سلامت برای بومیان مفهومی جامعتر از سلامت جسمی و روانی است و با سرزمین، فرهنگ، زبان، معنویت و محیط زیست آنها پیوندی ناگسستنی دارد.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در سخنرانی افتتاحیه خود با تأکید بر این پیوند عمیق گفت: «برای بومیان، سلامت از سرزمین، آب، زبان، فرهنگ و اکوسیستمهای شما جداییناپذیر است. هنگامی که یکی آسیب میبیند، همه تحت تأثیر قرار میگیرند.»
آنالنا بربوک، رئیس مجمع عمومی سازمان ملل، نیز با اشاره به آمار تکاندهندهای مبنی بر اینکه امید به زندگی در جوامع بومی تا ۲۰ سال کمتر از سایر گروههاست، بر ضرورت عاجل توجه به سلامت این جوامع تأکید کرد.
چالشها و توصیههای کلیدی
شرکتکنندگان در این نشست، چالشهای متعددی را که سلامت بومیان را تهدید میکند، از جمله آوارگی ناشی از مناقشات مسلحانه، تخریب سرزمینهای نیاکانی، آلودگی آب و خاک ناشی از فعالیتهای معدنی، و پیامدهای تغییرات اقلیمی برشمردند. همچنین بر نقش خطیر و مخاطرات پیش روی مدافعان حقوق بشر بومی، از جمله تهدید، ترور و جنایت علیه آنها، تأکید شد.
در پاسخ به این چالشها، «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی » مجموعهای از توصیههای عملی را تصویب کرد که از جمله مهمترین آنها عبارتند از:
• توقف سریع پروژههای معدنی حیاتی که بدون جلب رضایت آگاهانه، قبلی و داوطلبانه (FPIC) جوامع بومی در حال اجرا هستند.
• افزایش بودجه مستقیم برای پروژههای اقلیمی بومیان و تأمین مالی مستقیم برای مشارکت آنها در فرآیندهای تصمیمگیری جهانی.
• حمایت قانونی از سرزمینهای بومی، بهویژه سرزمینهای قبایل منزوی.
• بهکارگیری رویکردی مبتنی بر حقوق بشر در حوزه سلامت که بر «عوامل تعیینکننده بومی سلامت» شامل حاکمیت بر سرزمین، فرهنگ و سیستمهای غذایی استوار باشد.
بحران اثربخشی و تهدید موجودیت «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی »
با وجود این دستاوردها، فضای بیست و پنجمین نشست تحت تأثیر یک گزارش ارزیابی سیستمی قرار داشت که هشدار میداد «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی» با بحران اثربخشی و تهدیداتی برای موجودیت خود مواجه است. بر اساس این گزارش که توسط گروهی از اعضای فعلی و سابق «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی» تهیه شده، از زمان تأسیس این نهاد بیش از ۱۰۰۰ توصیه صادر شده، اما سازوکار مؤثری برای پیادهسازی و پاسخگویی به این توصیهها وجود ندارد و بسیاری از دولتها بطور آشکار آنها را نادیده میگیرند.
کاهش شدید بودجه نیز بهعنوان یکی از اصلیترین تهدیدات مطرح شد. بودجه سالانه صندوق امانی سازمان ملل برای امور بومیان از بیش از ۳۰۰,۰۰۰ دلار در سال ۲۰۲۱ به کمتر از ۵۰,۰۰۰ دلار در سال ۲۰۲۶ کاهش یافته و تنها سه کشور عضو، در این سال به این صندوق کمک کردند. این کمبود بودجه به کاهش کارکنان، کوتاهتر شدن زمان جلسات و کاهش خدمات ترجمه انجامیده است.
با وجود این چالشها، آلوکی کوتییرک، رئیس «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی»، بر اهمیت تداوم فعالیت این نهاد زیرمجموعه سازمان ملل تأکید دارد و آن را بستری حیاتی برای تعامل مستقیم بومیان با دولتهای عضو می داند. اما، بسیاری از شرکتکنندگان نیز با وجود انتقاد از «نمایشی» بودن برخی بخشهای مجمع، آن را فضایی منحصربهفرد برای دیدار، تبادل نظر و کسب شناسایی بینالمللی توصیف می کنند.
رویدادهای جانبی و برنامههای ویژه
در حاشیه نشست اصلی امسال«مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی» ، بیش از ۶۰ رویداد جانبی توسط دولتها، سازمانهای بومی و نهادهای دانشگاهی برگزار شد. از جمله این رویدادها میتوان به رویداد یونسکو با عنوان «تقویت تعامل با بومیان: سیستمهای دانش، زبانها، سیاست و عمل»، رویداد شورای قطبی اینوئیت Inuit (اینوئیت ها گروه هایی از مردمان بومی و از لحاظ فرهنگی و زبانی منحصربهفرد هستند که در مناطق قطبی ساکن میباشند و سرزمینهای آنها از شبهجزیره چوکوتکا در شرق روسیه، در سراسر آلاسکا و شمال کانادا، تا سواحل جنوب شرقی گرینلند امتداد دارد) با محوریت حقوق زنان و دختران بومی، اشاره کرد.
چشمانداز آینده؛ بیستمین سالگرد اعلامیه مجمع عمومی سازمان ملل در خصوص حقوق مردمان بومی
سال ۲۰۲۷ بهعنوان بیستمین سالگرد تصویب اعلامیه سازمان ملل در مورد حقوق بومیان، فرصتی طلایی برای ارزیابی مجدد و اجرای بهتر این اعلامیه در سطح ملی و منطقهای تلقی میشود. «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی» تصمیم گرفته است در نشست آینده خود، جلسهای غیرعلنی برای زنان و دختران بومی برگزار کند تا به اشتراکگذاری تجربیات و شناسایی اقدامات برای حل چالشهای پیش روی آنها اختصاص یابد.
انتظار میرود که برنامههای بزرگداشت بیستمین سالگرد اعلامیه، با محوریت ارزیابی عملکرد دو دهه اخیر و ارائه راهکارهای عملی برای پر کردن شکاف میان وعدههای نظری و اجرای عملی، بهویژه در کشورهایی که همچنان با حقوق بومیان چالش دارند، برگزار شود.
علاوه بر فعالیت ها «مجمع دائمی سازمان ملل در امور مردمان بومی»، هر ساله در ۹ آگوست، روز جهانی مردمان بومی جهان نیز گرامی داشته میشود. این تاریخ که در دسامبر ۱۹۹۴ با قطعنامه ۴۹/۲۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید، یادآور اولین جلسه گروه کاری سازمان ملل در مورد مردمان بومی است که در سال ۱۹۸۲ در ژنو برگزار شد.
هدف از نامگذاری روز جهانی مردمان بومی جهان، افزایش آگاهی درباره نیازها، حقوق و چالشهای جمعیتهای بومی در سراسر جهان و همچنین گرامیداشت میراث غنی فرهنگی و سهم آنها در تنوع زیستی، دانش سنتی و توسعه پایدار است.