محمد محقق، عضو هیات رهبری شورای عالی مقاومت ملی برای نجات افغانستان، با انتشار بیانیهای اقدام طالبان مبنی بر حذف زبان ازبکی از سردر دانشگاه جوزجان را «نابخردانه، مردمستیزانه و نشانه روشن دشمنی سازمانیافته با هویت و فرهنگ اقوام کشور» توصیف کرد.
محقق در این بیانیه نوشت: حذف زبان ازبکی از سردر دانشگاه جوزجان بار دیگر ضدیت طالبان را با هویت ملی ساکنان این خطه «قهرمانپرور و مردخیز» آشکار میسازد.
وی تأکید کرد: این اقدام در ادامه سیاستهای تبعیضآمیز طالبان علیه زبانها و فرهنگهای محلی افغانستان صورت گرفته است.
عبدالرشید دوستم در پیامی، با اشاره به این تغییر گفت ملت افغانستان روزی به حقوق مشروع خود دست خواهد یافت و زبانهای اقوام مختلف از نمادهای رسمی کشور حذف نخواهند شد.
طالبان تاکنون در مورد حذف زبان ازبکی از سردر دانشگاه جوزجان توضیحی ارائه نکردهاند.
با این حال، گزارشهای مشابهی در سالهای اخیر از ولایتهای دیگر نیز منتشر شده است.
در هرات، در سال ۱۴۰۱ تابلوهای قدیمی شعبههای ریاست وزارت معارف برداشته شد و تابلوهای تازهای تنها به زبان پشتو جایگزین گردید.
همچنین در تابستان امسال، ریاست بازرسی وزارت کشور طالبان دستور داد که مکاتبات اداری ـ جز در ولایتهای فارسیزبان ـ صرفاً به زبان پشتو انجام شود.
پیشتر بر سردر دانشگاه جوزجان عبارت «جوزجان بیلیم یورتی» بهمعنی دانشگاه جوزجان نوشته شده بود، اما در لوحه جدید این عنوان حذف و بهجای آن عبارت «پوهنتون جوزجان» درج شده است.
این تغییر نهتنها زبان ازبکی را کنار گذاشته، بلکه واژه فارسی «دانشگاه» نیز از تابلو حذف شده و بهجای آن کلمه «پوهنتون» به کار رفته است.
راحله دوستم، سناتور پیشین و دختر عبدالرشید دوستم در پیامی این اقدام را «سیاست هدفمند برای حذف هویت ترکتباران از عرصههای رسمی کشور» توصیف کرده و تأکید کرده است که «هرگز اجازه نخواهیم داد زبان و فرهنگ ازبکی از میان برداشته شود.»
سیدانور سادات، از جمله مقامات محلی جوزجان در حکومت پیشین نیز در واکنشی این اقدام را اشتباه دانسته و بازگرداندن آن به حالت قبل را خجالتآور دانسته است.
مختار وفایی، خبرنگار افغانستانی نیز در واکنش به این اقدام نوشته است: جوزجان از کانونهای مهم زبان و ادبیات ازبکی است، اما طالبان با حذف عنوان «جوزجان بیلیم یورتی» از ورودی دانشگاه جوزجان، آنرا با «د جوزجان پوهنتون» و «پوهنتون جوزجان» جابجا کردند. در چهار سال گذشته عناوین فارسیدری نیز از همه ورودیها و لوحههای دانشگاهها و نهادهای دولتی و خصوصی حذف شدهاند.
از سوی دیگر، عنایتالله بابر فرهمند، فعال سیاسی و اجتماعی نیز در واکنش به این اقدام، نوشته است: حذف زبان ازبکی از لوحه دانشگاه جوزجان نهتنها نشاندهنده بیتوجهی به تنوع فرهنگی و زبانی در افغانستان است، بلکه زنگ خطری برای هویت ملی و فرهنگی اقوام گوناگون در این سرزمین میباشد.
وی معتقد است: زبانها نه فقط وسیلهای برای ارتباط، بلکه حامل فرهنگ، تاریخ و هویت یک ملت نیز هستند. حذف زبان ازبکی، بهعنوان یکی از زبانهای رسمی و مهم در کشور، میتواند منجر به ایجاد شکافهای عمیقتری میان اقوام مختلف و تضعیف احساس همبستگی در جامعه شود.
فعالان فرهنگی و رسانهها این ماجرا را در چارچوب تبعیض زبانشناختی و فرهنگی قلمداد کرده و آنرا بخشی از سیاستهای کلانتر برای کاهش حضور زبانهای غیرپشتون در فضاهای عمومی افغانستان گزارش کردهاند.
زبان ازبکی یکی از زبانهای مهم در شمال افغانستان است و قوم ازبک نیز به این زبان سخن میگویند. ازبکها چهارمین قوم بزرگ افغانستان هستند.
گفتنی است پس از به قدرت رسیدن مجدد طالبان در افغانستان و مهاجرت گسترده نخبگان از این کشور به خارج، سیاستهای زبانی در این دوره در افغانستان تغییر کرده و زبان فارسی نیز با چالشهای جدیدی در افغانستان روبرو شده است. حاکمیت طالبان اقدام به حذف واژگان فارسی و جایگزینی آنها با واژگان انگلیسی یا حتی چینی کردهاست. طالبان به طور سنتی تلاش کردهاند تا زبان پشتو را به عنوان تنها زبان رسمی و اداری افغانستان تحمیل کنند، که این امر در تضاد با جایگاه تاریخی، ملی و جمعیتی زبان فارسی (دری) به عنوان زبان مشترک و زبان اکثریت شهرنشینان افغانستان است.
این اقدامات طالبان برای تغییر هویت فرهنگی و زدودن نمادهای فرهنگی ناشی از دیدگاه ستیزهجویانه آنها نسبت به هویت ملی افغانستان و به ویژه هویت ایرانی-فارسی این کشور است.
پیش از حاکمیت طالبان، در زمان ریاست جمهوری اشرف غنی و دولت غربگرا در افغانستان نیز در راستای فارسی ستیزی، دانشجویان در دانشگاه های افغانستان ملزم شده بودند در عنوان روی جلد پایان نامهء خود کلمه پوهنتون را به جای دانشگاه استفاده کند و در صورت تخطی، پایان نامه مورد قبول برای دفاع قرار نمی گرفت.