در این نشست که به همت انجمن علمی دانشجویی ادیان و عرفان دانشگاه تهران روز سه شنبه 26 خرداد برگزار شد، سه سخنران برجسته به ارائهی دیدگاههای خود پرداختند:
• دکتر همایون سامهیحنجفآبادی، رئیس انجمن کلیمیان تهران و نمایندهی کلیمیان در مجلس شورای اسلامی، با تمرکز بر تاریخ معاصر، فرازونشیبهای اجتماعی و سیاسی و جایگاه کنونی این جامعه.
• مهندس آرش آبایی، پژوهشگر و مدرس یهودیت، با تأکید بر الهیات یهود، تفاوتهای فقهی میان سنتهای سفاردی و اشکنازی، و معرفی شخصیتهای برجستهی کلیمی.
• خانم مرجان یشایایی، فعال اجتماعی، با رویکردی تحلیلی به تحولات فکری، چالشهای هویتی، و نسبت یهودیان ایران با جریانهای سیاسی و اجتماعی.
سخنرانی دکتر همایون سامهیحنجفآبادی
دکتر سامهیح سخن خود را با اشاره به اهمیت بازخوانی تاریخ شفاهی یهودیان در ایران آغاز کرد و گفت که از حدود سال ۱۹۰۰ میلادی، ضرورت تدوین یک روایت جامع از حضور یهودیان در تاریخ معاصر ایران در محافل آکادمیک جهان احساس شده است. وی تأکید کرد که این تاریخ نهتنها از حیث سیاسی، بلکه از جنبههای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز حائز اهمیت است.
۱. حضور کهن یهودیان و یهودیان در دوران قاجار و پهلوی
سامهیح با اشاره به سابقهی ۲۵۰۰ سالهی حضور یهودیان در ایران، نقطهی عطف آن را دوران کوروش کبیر دانست که با آزادی یهودیان از بابل و اجازهی بازگشت یا سکونت در ایران، آغازگر فصل نوینی در همزیستی شد. وی افزود که در دوران قاجار، جامعهی یهودی در محلههای خاصی (محلههای یهودینشین) زندگی میکرد و از حقوق شهروندیِ کامل برخوردار نبود؛ از لحاظ مالی، فرهنگی و آموزشی در وضعیت بسیار ضعیفی بهسر میبرد و سیاست دولت قاجار بر محدودیت و تحقیر این جامعه استوار بود.
با روی کار آمدن پهلوی اول، محدودیتهای مکانی برای یهودیان شکسته شد و یهودیان اجازه یافتند در سایر نقاط شهر بجز محله های یهودی نشین نیز ساکن شوند.
2. انقلاب اسلامی و سالهای پس از آن
سامهیح با اشاره به حضور فعال یهودیان در انقلاب اسلامی و همراهی آنها با اکثریت مردم ایران، از حضور در جبهههای جنگ و تقدیم شهدای کلیمی سخن گفت. اما وی با صراحت به برخی تلخیهای ابتدای انقلاب نیز اشاره کرد: سوءتفاهمهایی که برخی تصمیمگیرندگان نسبت به یهودیان داشتند و آنها را صهیونیست فرض میکردند، منجر به اعدام رئیس انجمن کلیمیان، مصادرهی اموال و مهاجرت گستردهی کلیمیان به خارج شد. اما، خوشبختانه با مداخلهی حضرت امام خمینی (ره) و فرمایش ایشان مبنی بر تفکیک «جامعهی یهود از صهیونیستها»، فشارها کاهش یافت و از آن پس، فضا بهتدریج مساعدتر شد.
3. قضیهی جاسوسی و حمایت رهبری از کلیمیان
سامهیح به ماجرای دستگیری سیزده یهودی ایرانی در دوران ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و خاتمی به اتهام جاسوسی اشاره کرد و نقش برجستهی آقای هارون یشایایی را در اثبات بیگناهی آنان ستود. وی همچنین از حمایت قاطع رهبر شهید انقلاب اسلامی از کلیمیان و جلوگیری از شعارهای ضدیهودی در صداوسیما و میادین شهری و تفکیک کامل یهودیت از صهیونیسم سخن گفت و آن را نشانهای از احترام نظام به اقلیتهای دینی دانست.
4. جنگ غزه و همبستگی کلیمیان با مردم فلسطین
سامهیح با اشاره به جنگ غزه، از نگرانی جامعهی کلیمی نسبت به همسانانگاری یهودیان با صهیونیستها سخن گفت و تأکید کرد که با وجود برخی شعارهای ضدیهودی، برخورد مسئولان انتظامی و اطلاعاتی ایران مانع از بروز تنش شده است. وی از حضور کلیمیان در راهپیماییهای روز قدس و همبستگی آنها با مردم فلسطین سخن گفت و افزود که این حضور با استقبال رسانهها همراه است، هرچند در برخی برنامههای صداوسیما، مرز میان یهودیت و صهیونیسم رعایت نشده است.
در نهایت، سامهیح بر همزیستی مسالمتآمیز و درهمتنیدگی جامعهی کلیمی با سایر ایرانیان تأکید کرد و آن را الگویی بینظیر در جهان دانست.
سخنرانی مهندس آرش آبایی
آرش آبایی سخنرانی خود را با رویکردی الهیاتی و تاریخی آغاز کرد و با تأکید بر تمایز میان اصول دینی و سنتهای فقهی، به تبیین ساختار اعتقادی یهود پرداخت.
۱. الهیات یهود: تورات، تلمود و اصول سیزدهگانه
آبایی توضیح داد که عقاید یهودیان با تورات (مجموعهی پنجگانه) آغاز میشوند و کتابهای انبیا نیز به آن افزوده میشود. اما آیات تورات بدون تفسیر قابل اجرا نیستند و این تفسیر در تلمود (شامل ۶۳ جلد) گردآوری شده است. وی سپس ۱۳ اصل ایمان یهودیت را برشمرد که به سه بخش خداشناسی (شش اصل)، وحی و نبوت (چهار اصل) و معاد و ماشیح (سه اصل) تقسیم میشود.
۲. تفاوتهای سفاردی و اشکنازی
آبایی به تأثیرپذیری فتواها از شرایط جغرافیایی اشاره کرد و گفت یهودیان در سرزمینهای اسلامی (سفاردی) و مسیحی (اشکنازی) تفاوتهای جزئی در مسائل فرعی مانند حجاب، ارث و آداب ازدواج پیدا کردند. وی با ذکر مثالی از حجاب زنان یهودی، نشان داد که در کشورهای اسلامی، پوشش مو با روسری رایج بود، اما در اروپا، استفاده از کلاهگیس (موی مصنوعی) جایگزین شد تا یهودیان از غیریهودیان قابلتشخیص نباشند. یهودیان ایران، گرچه عمدتاً سفاردی محسوب میشوند، اما به دلیل حضور خاخامهای اشکنازی در دورههای خاص، برخی آداب اشکنازی را نیز پذیرفتهاند.
۳. درهمتنیدگی و همزیستی در ایران
آبایی با اشاره به محلهی تاریخی عودلاجان در تهران، که در آن کنیسه، مسجد و تکیه در کنار یکدیگر قرار دارند، گفت که این درهمتنیدگی شهری، الگویی کم نظیر در جهان است. وی افزود که در کشورهای اروپایی، کنیسهها جدا و با تدابیر شدید امنیتی اداره میشوند، اما در ایران، این فضاها در دل بافتار شهری جای گرفتهاند و «حس هموطنبودن» بهوضوح در روابط روزمره احساس میشود.
۴. عوامل رشد جامعهی کلیمیان
آبایی دو عامل اصلی رشد کلیمیان را انقلاب مشروطه (که حق شهروندی را برای آنان به ارمغان آورد) و تأسیس مدارس جدید (بهویژه مدارس «آلیانس» وابسته به فرانسه) دانست که زمینهساز ورود آنان به دانشگاه و عرصههای علمی شد. آبایی در پایان بر لزوم حفظ تاریخ شفاهی و معرفی الگوی همزیستی ایرانی به جهانیان تأکید کرد.
سخنرانی خانم مرجان یشایایی
خانم یشایایی بنیان گذار جامعه فارغ التحصیلان یهودی ایران در سخنانی، گرایش تاریخی یهودیان به کمونیسم، وضعیت کنونی جامعهی کلیمی، ارتباط با جهان یهود و تغییرات الهیاتی، را تشریح کرد.
۱. استقبال از کمونیسم در میان یهودیان
یشایایی توضیح داد که ادعای برابریطلبی و زدودن مذهب از طبقهبندیهای اجتماعی، در میان جوامع اقلیت، بهویژه یهودیان تحصیلکردهی در دوره کمونیسم، با استقبال مواجه شد. وی به چهرههای شاخصی چون تروتسکی و هربرت مارکوزه اشاره کرد و گفت که این تفکرات ابتدا بر اقتصاد بهعنوان زیربنا تأکید داشتند، اما در نسلهای بعدی تغییر یافتند. در ایران نیز افرادی مانند مهندس عزیز دانشراد (از نخستین نمایندگان کلیمیان در دوره انقلاب اسلامی) با تفکرات چپ همراه بودند و سالها زندان را تحمل کردند.
۲. وضعیت فعلی و بدیل کمونیسم
یشایایی با اشاره به کمرنگشدن جریان کمونیستی در جامعهی یهودی ایران، بدیل آن را فعالیتهای مدنی و اجتماعی معرفی کرد. وی گفت که امروزه جامعهی یهودی ایران در میان طیفی از راستافراطی تا چپافراطی قرار دارد، اما آنچه بهعنوان بدیل مطرح است، فعالیتهای هنری، فرهنگی، محیطزیستی و ارتقای مهارتهای زندگی است.
۳. یهودیان ایران و جهان؛ واکنش به صهیونیسم
یشایایی بر این نکته تأکید کرد که یهودیان ضدصهیونیست تنها محدود به ایران نیستند و در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز شمار زیادی از یهودیان مخالف اعمال رژیم صهیونیستی هستند. برخی از آنان هر ساله به ایران سفر میکنند و با مسئولان کلیمی و دولت جمهوری اسلامی دیدار دارند.
4. حقوق زنان در یهودیت و تأثیرپذیری از عرف
یشایایی در پاسخ به پرسشی دربارهی تأثیر تغییرات اجتماعی بر فهم حقوق زنان در یهودیت، گفت که متأسفانه آخرین حوزهای که از قوانین عرفی تأثیر پذیرفته، حقوق زنان است. قوانین ارث (دوسهمی پسر در برابر یکسهمی دختر) و دشواریهای طلاق شرعی، نشان میدهد که احوال شخصیهی یهودیان هنوز بهشدت سنتی باقی مانده و کمترین تأثیر را از قوانین عرفی پذیرفته است. وی افزود که یهودیان در حوزههایی مانند معاملات و مالیات، قوانین عرفی را پذیرفتهاند، اما در ازدواج، طلاق و ارث، همچنان از قوانین شرعی خود پیروی میکنند.
***
این نشست علمی، تصویری همهجانبه از جایگاه، تاریخ، باورهای جامعهی یهودیان ایران ارائه داد. در پایان، سخنرانان بر ضرورت گفتوگوهای علمی و مستمر، شناخت متقابل، و حفظ و آموزش تجربه زیست اقلیت یهودیان در ایران بهعنوان بخشی از هویت ملی تأکید کردند و امیدوار بودند که این نشستها بتواند به تقویت همبستگی ملی و ارائهی الگویی اصیل از همزیستی به جهان کمک کند.
