عملکرد مجمع اقلیت ها را میتوان در سه سطح اصلی ارزیابی کرد:
۱) تحولات نهادی و انتشار اسناد رسمی، ۲) اقدامات پیگیری در سطح منطقهای و ملی، و ۳) مشارکت فعال جامعه مدنی و نهادهای دانشگاهی .
بررسی عملکرد مجمع در این سه سطح نشان میدهد که دستاوردهای ملموسی در جهت تبدیل مباحثات نظری به سیاستهای عملی حاصل شده، هرچند چالشهای ساختاری همچنان پابرجاست.
هجدهمین نشست مجمع اقلیتهای سازمان ملل در نوامبر 2025 با تمرکز بر نقش سازنده اقلیتها در توسعه ملی و صلحآفرینی برگزار شد. این نشست نقطه عطفی در به رسمیت شناختن اقلیتها به عنوان بازیگران فعال، نه صرفاً بازنمایی آنها به عنوان گروههای آسیبپذیر و برهم زننده وضع موجود، بود.
بررسی عملکرد ششماهه مجمع اقلیت های سازمان ملل در دوره پس از برگزاری نشست هجدهم این مجمع نشان میدهد که این رویکرد تا حد قابل توجهی در دستور کار نهادهای بینالمللی و منطقهای نهادینه شده است.
فهرست اقدامات رسمی انجام شده
آذر ۱۴۰۴ (نوامبر ۲۰۲۵): برگزاری هجدهمین نشست مجمع اقلیتها در ژنو (سطح اقدام: بینالمللی)
دی ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶): انتشار گزارش سالانه کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل با شماره سند A/HRC/61/33
- دی ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶): انتشار گزارش توصیههای تخصصی مجمع با شماره سند A/HRC/61/65
- بهمن ۱۴۰۴ (ژانویه/فوریه ۲۰۲۶): سفر گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور اقلیتها به اتحادیه اروپا و برگزاری نشست با اتحادیه فدرال جوامع قومی اروپا (FUEN) در بروکسل
- اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶): گفتگوهای تعاملی با گزارشگر ویژه در شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو
- فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶): اعلام رسمی برگزاری نوزدهمین نشست مجمع اقلیتها برای تاریخ ۲۶ و ۲۷ نوامبر ۲۰۲۶
تحولات نهادی و اسناد رسمی: نهادینهسازی دستاوردها
اصلیترین دستاورد این دوره، انتشار دو سند رسمی در ژانویه ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) بود که مباحث مجمع را به اسناد عملیاتی و راهنما تبدیل کرد:
1. گزارش توصیههای مجمع (A/HRC/61/65): این سند که در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، حاوی توصیههای سیاستی مشخصی برای دولتها و سایر ذینفعان در راستای شعار اصلی مجمع است. انتشار این گزارش، نقطه آغاز فرآیند رسمی پیگیری نتایج مجمع محسوب میشود.
2. گزارش سالانه کمیسر عالی حقوق بشر (A/HRC/61/33): این گزارش که در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد، با استناد به قطعنامه ۵۵/۱۵ شورای حقوق بشر، به بررسی تحولات حقوق اقلیتها در سال ۲۰۲۵ پرداخت و بر شکافهای حمایتی و نیاز به پاسخهای قانونی و سیاستی قویتر تأکید کرد. این گزارش مکمل مهمی برای توصیههای مجمع است.
3. ارائه گزارش به شورای حقوق بشر (مارس ۲۰۲۶): در تاریخ ۱۸ مارس ۲۰۲۶، «نیکولاس لورات»، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور اقلیتها، در چارچوب گفتگوی تعاملی با شصت و یکمین دوره شورای حقوق بشر، به ارائه گزارش خود پرداخت و توصیههای مجمع را رسماً به این نهاد عالی حقوق بشری منتقل کرد. این اقدام، مهمترین گام برای تضمین پیگیری سیاسی نتایج مجمع بود.
اقدامات در سطح منطقهای و ملی: از نظریه تا عمل
تأثیرگذاری مجمع اقلیت های سازمان ملل فراتر از سطح اقدامات رسمی بینالمللی بوده است و در مناطق مختلف جهان به اقدامات عملی منجر شد:
- اتحادیه اروپا: اتحادیه اروپا در گفتگوی تعاملی مارس ۲۰۲۶، بار دیگر بر حمایت قاطع خود از دستور کار گزارشگر ویژه و مجمع امور اقلیت ها تأکید کرد. در تحولی مهم، گزارشگر ویژه در ژانویه ۲۰۲۶ با اتحادیه فدرال جوامع قومی اروپا (FUEN) در بروکسل دیدار کرد. در این دیدار، بر نبود چارچوب منسجم برای حمایت از اقلیتهای ملی در سطح اتحادیه اروپا و نیاز فزاینده به رویکردی ساختاریافتهتر تأکید شد.
- غرب آسیا (عراق): شبکهسازی و اقدام محلی
شبکه ائتلاف اقلیتهای عراق در تاریخ ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶ (۱۱ بهمن ۱۴۰۴) نشست سالانه خود را در اربیل برگزار کرد. یکی از محورهای اصلی این نشست، بحث و تبادلنظر در مورد نحوه اجرای نتایج هجدهمین مجمع و حمایت از حقوق اقلیتهای قومی و مذهبی در عراق بود. این اقدام گامی عملی در جهت بومیسازی توصیههای مجمع محسوب میشود.
مشارکت جامعه مدنی و نهادهای دانشگاهی: گسترش گفتمان و آگاهیبخشی مجمع اقلیت ها
جامعه مدنی و مراکز علمی و سازمان های مردمها و ملتهای بدون نمایندگی UNPO پس از هجدهمین نشست مجمع اقلیت ها، با برگزاری یک رویداد جانبی با عنوان «بازاندیشی در بازنمایی: اقلیتها و حق دیپلماسی در چشمانداز ژئوپلیتیکی در حال تغییر» و همچنین برگزاری یک جلسه مطالعاتی برای فعالان جوان از جوامع بدون نماینده، بومی و گروه های اقلیت، به طور جدی به پیگیری اهداف مجمع پرداخت.
آکادمی حقوق بشر دوستانه و حقوق بشر ژنو نیز به عنوان یک مرکز علمی معتبر در ماه مه ۲۰۲۶ (اردیبهشت ۱۴۰۵) از آغاز یک پروژه تحقیقاتی جدید با هدف تحلیل جامع نحوه حمایت سازوکارهای منطقهای حقوق بشر از حقوق اقلیتها خبر داد. این طرح برای سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵) یک نشست تخصصی دو روزه با حضور نمایندگان سازوکارهای منطقهای و سازمانهای جامعه مدنی در ژنو تدارک دیده است که نشان از تعمیق گفتمان تخصصی پیرامون مجمع دارد.
بررسی عملکرد ششماهه هجدهمین نشست مجمع اقلیتهای سازمان ملل نشان میدهد که این مجمع به مثابه یک «نقطه عطف»، توانسته است شتاب لازم را برای پیگیری موثر مباحث خود ایجاد کند.
نقاط قوت و چالشهای این دوره را میتوان به شرح زیر خلاصه کرد:
نقاط قوت (دستاوردها):
- نهادینهسازی سریع: انتشار رسمی گزارشها A/HRC/61/65 و A/HRC/61/33 تنها ۶-۷ هفته پس از برگزاری مجمع، یک موفقیت قابل توجه در حفظ شتاب سیاسی است.
- ارتباط با فرآیندهای اصلی: ارائه نتایج مجمع به شورای حقوق بشر در مارس ۲۰۲۶، مهمترین مسیر برای تأثیرگذاری بر سیاستگذاری جهانی را فراهم کرد.
- بومیسازی و منطقهای شدن: اقدامات عملی در عراق (نشست شبکه ائتلاف اقلیتها) و نشست گزارشگر ویژه با اتحادیه فدرال جوامع قومی اروپا (FUEN) در بروکسل نشان میدهد که توصیههای مجمع فراتر از یک بیانیه سیاسی صرف، به دستور کارهای ملی و منطقهای راه یافته است.
چالشها:
- علیرغم تلاشها، همچنان شکاف میان اصول توافقشده و اجرای عملی آنها در بسیاری از کشورها وجود دارد.
- محدودیتهای بودجهای سازمان ملل، پیگیری و اجرای همه اصول توافق شده را با چالش مواجه می سازد.
در مجموع، عملکرد شش ماهه مجمع اقلیتهای سازمان ملل در راستای شعار «کمک اقلیتها به ساختن جوامع متنوع، تابآور و صلحآمیز» موفق و موثر بوده است. این مجمع بویژه در تعامل دولت ها و سمن های غیردولتی توانسته است فراتر از یک رویداد دو روزه، به یک فرآیند مستمر و پویا تبدیل شود و گفتمان حقوق اقلیتها را از مرحله آسیبشناسی به مرحله راهحلیابی و سیاستگذاری عملی هدایت کند.
تهیه شده در مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها