خیابان سی تیر در تهران، یکی از قدیمیترین گذرگاهها و معروف ترین خیابانهای این شهر محسوب میشود که بسیاری از نخستینهای تاریخ تهران و حتی ایران را در خود جای داده است.
سی تیر که قبل از انقلاب اسلامی ایران در بزرگداشت احمد قوام به نام خیابان قوامالسلطنه نامگذاری شده بود، قدمتی بهاندازه تاریخ مشروطه ایران دارد. برای نمونه، نخستین نماینده اقلیت یهودی ایران از این محله راهی اولین مجلس مشروطه ایران شد.
در این جا مردمانی حضور دارند که با مذاهب و عقاید مختلف و مجموعهای از مراکز مذهبیشان، همه در یک نشانی مشترک جمع شدهاند: خیابان سی تیر.
محل تلاقی خیابان سی تیر با خیابانهای جمهوری و میرزا کوچکخان به چهارراه ادیان شهرت دارد؛ زیرا سالها است که پیروان ادیان گوناگون در این خیابان و در کنار هم در کمال آرامش زندگی میکنند. خیابانی که نیایشگاههای ادیان گوناگون شامل مسجد، کنیسه، آتشکده و کلیسایی با قدمتی بیش از خود خیابان را در یکجا جمع کرده است.
در این خیابان، اگر مسیحی باشید میتوانید به کلیسا بروید، اگر پیرو دین موسی هستید، میتوانید به کنیسه مراجعه کنید. آتشکدهای بزرگ نیز در شمال این خیابان قرار دارد که زرتشتیان در آن به عبادت میپردازند. صدای اذان هم از مسجد در هر نوبت مسلمانان را به اقامه نماز دعوت میکند. همچنین تجمع مغازهها و دفاتر اداری پیروان مذاهب در کنار هم، از خیابان قوام السلطنه چهارراه مذاهب ساخته است.
مسجد حضرت ابراهیم خلیلالله
مسجد حضرت ابراهیم خلیلالله در کنار موزه آبگینه و در انتهای کوچه رستمی جاهد قرار دارد. این مسجد پیش از انقلاب اسلامی مردم ایران بنا شده بود و اکنون بطور فعالی محل عبادت مسلمانان است.
آتشکده آدریان و دبیرستان فیروز بهرام
ساختمان عبادتگاه زرتشتیان در ضلع شمالی چهارراه ادیان قرار دارد. قدمت این آتشکده به ۹۰ سال پیش برمیگردد و آتش آن از یزد آمده است. این ساختمان با الهام از تخت جمشید و ایران باستان ساخته شده است. در مجاورت عمارت، دبیرستان فیروز بهرام قرار دارد که معروفترین مرکز آموزشی زرتشتیان محسوب میشود. چنین نقل شده است که با غرق شدن بهرام در دریا، پدرش که از زرتشتیان مقیم هند بود این بنا را به نام پسرش میسازد. بعدتر نیز دبیرستان فیروز بهرام در مجاورت این عمارت ساخته میشود. تالارهای ایرج و خسرو، بهمن و انجمن زرتشتیان نیز در شمال آتشکده جهت برگزاری مراسم زرتشتیان ساخته شده است.
کنیسه حیم
این کنیسه اولین کنیسه شهری در تاریخ ایران است که در ضلع جنوبی خیابان سی تیر و در کوچهای به نام سیمین قرار دارد. یهودیان پیشتر تنها اجازه داشتند در محدودههای یهودینشین کنیسه بسازند. بعداز مشروطه، اقلیتها از کلونیهای خود (برای مثال، محله جهودها، ارمنیها و... نامیده میشد) خارج شده و وارد فضای شهری شدند. در این رابطه، کنیسههای قدیمیتر بیشتر در خیابان سیروس یافت میشود که قدمتشان به ۲۰۰ سال پیش میرسد، اما کنیسه حیم در تحولات مشروطه و زمانی که یهودیان در مجلس دارای نماینده شدند، شکل گرفت.
این کنیسه با حدود ۱۰۰ سال قدمت توسط حیم که لغتنامههایش شناخته شده است، بنا شد. بعدها در اطراف این کنیسه، خانههای جامعه یهودی بهتدریج ساخته شدند. موج دوم حضور یهودیان در خیابان سی تیر نیز به جنگ جهانی دوم و ورود مهاجران لهستانی به ایران میرسد. در این دوره یهودیان ایرانی مهماندار یهودیان لهستان شدند و در کنار کنیسه حیم، لهستانیها یک کنیسه ویژه خود ساختند. بعدها این کنیسه نیز در اختیار یهودیان ایرانی قرار گرفت.
کلیسای پطروس
کلیسای پطروس قدمتی بالغ بر یک قرن و نیم دارد و در سال ۱۸۹۱ میلادی توسط میسیونرهای پروتستان مستقر در تهران بنا شد. این کلیسا که نشانی از قدمت وجود پیروان ادیان الهی در تهران است، تلفیقی از سبک معماری اروپایی و ایرانی محسوب میشود. پس از ساخت این کلیسا مسیحیان در نزدیکی کلیسا و در کوچههای اطراف ساکن شدند.
کلیسای مریم مقدس
کلیسای مریم مقدس نیز یکی دیگر از کلیساهای معروف تهران در خیابان سی تیر است که روبهروی آتشکده آدریان قرار دارد. این کلیسا در دوره پهلوی ساخته شده و اولین کلیسای جامع ارامنه تهران بین سالهای ۱۳۴۲ ش (۱۹۴۵ م) تا ۱۳۴۹ ش (۱۹۷۰ م) محسوب میشود. پیشتر، بناهای مربوط به دفاتر اداری خلیفهگری ارامنه تهران و محل سکونت اسقف اعظم نیز در محدوده آن قرار داشت.
موزه اسقف آرداک مانوكيان
مسیحیان و ارامنه، علاوه بر کلیسای حضرت پطرس در خیابان سی تیر، یک موزه نیز دارند. در اين موزه كه برای معرفی اقوام مسيحی در ايران ساخته شد است، لباسها، کتب انجیل، نقرهکاریها و صنايع دستی، معرفینامه كليساهای ايران و… به نمايش گذاشته شده است.