آهارون باراک، رئیس سابق دادگاه عالی اسرائیل، پیشتر درباره خطر فزاینده درگیری داخلی هشدار داده بود و ۲۷ درصد پاسخدهندگان با این هشدار موافقت کردهاند. ۳۳ درصد دیگر نیز اذعان داشتهاند که این نظرات «تا حدی اغراقآمیز اما همچنان نشاندهنده خطر بالقوه» است.
بر اساس نظرسنجی مؤسسه دموکراسی اسرائیل، ۲۷ درصد از کل اسرائیلیها در حال بررسی ترک این کشور هستند. در میان یهودیان سکولار جوان، این رقم به ۶۰ درصد و در میان افراد با درآمد بالا و گذرنامه خارجی به ۸۰ درصد میرسد.
بر اساس گزارشهای رسمی، طی سه سال دولت نتانیاهو، بیش از ۲۱۱ هزار اسرائیلی کشور را ترک کرده و تنها ۶۷ هزار نفر از آنان بازگشتهاند. در سال ۲۰۲۵، حدود ۶۹,۳۰۰ نفر اسرائیل را ترک کردهاند. این مهاجرت گسترده که به «فرار بزرگ» معروف شده، نرخ رشد جمعیت اسرائیل را از ۲ درصد به ۱.۱ درصد کاهش داده است.
ساختار جمعیتی و قومیتی جامعه اسرائیل
بر اساس دادههای اداره مرکزی آمار اسرائیل در آستانه روشهشانا (سپتامبر ۲۰۲۵)، جمعیت اسرائیل به حدود ۱۰ میلیون و 148 هزار نفر رسیده است. از این تعداد:
هفت میلیون و 76 هزار نفر یهودی و سایر ( غیریهودیانی است که به عنوان «سایر» قید شده اند)، ثبت شدهاند.
دو میلیون و 13 هزار نفر نیز عرب ثبت شده اند ( ۲۱ درصد از جمعیت شهروندان عرب هستند).
زمان این آمارگیری، وجود ۲۶0 هزار نفر ساکن خارجی (حدود ۲.۶ درصد) نیز در اسراییل ثبت شده است.
در میان جمعیت یهودی اسراییل، ترکیب مذهبی به این صورت است: ۴۲.۷ درصد سکولار، ۳۳.۵ درصد سنتی (اغلب «چندان مذهبی نیستند»)، ۱۲ درصد مذهبی و ۱۱.۴ درصد مذهبی تندرو .
با این حال، این آمار، واقعیت پیچیدهتر تقسیمات داخلی جامعه یهودی و عرب اسراییل را پنهان میکند. کارشناسان، نه گروه محوری را در گفتمان عمومی اسرائیل شناسایی کردهاند: سکولارهای کهنهگرای اشکنازی، میزراحیهای سنتی، روستبارها، اتیوپیاییها، ملی-مذهبیها (Datiyim)، تندروها (Haredim)، عربها، بادیهنشینان و دروزیها. این نه گروه با ارزشهای متضاد، پیشینههای فرهنگی متفاوت و گاه سابقه تبعیض سیستماتیک از سوی نهادهای اسرائیلی، هسته اصلی چندپارگی جامعه اسرائیل را تشکیل میدهند.
تنازعات قومی در درون جامعه یهودی اسراییل
یکی از کمترگفتهشدهترین واقعیتها در روایت رسمی اسرائیل، وجود تبعیض سیستماتیک درون خود جامعه یهودی است. بر اساس گزارشی از المؤتمر، نژادپرستی در اسرائیل بخشهای گستردهای از جامعه یهودی، به ویژه مهاجران را در بر میگیرد.
یهودیان میزراحی :
میزراحیها که در اواخر دهه ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ به فلسطین مهاجرت کردند، از سیاستهای تبعیضآمیز سیستماتیک نهادهای اسرائیلی رنج بردهاند. آنها در دهههای اولیه تشکیل اسرائیل، به عنوان شهروندان درجه دوم در نظر گرفته میشدند و بسیاری از آنها در اردوگاههای موقت و شهرکهای حاشیهای اسکان داده شدند، در حالی که یهودیان اشکنازی (اروپاییتبار) از امتیازات و موقعیتهای برتر اجتماعی-اقتصادی برخوردار بودند.
یهودیان ایرانی (Persian Jews) یکی از جوامع تأثیرگذار در میان یهودیان میزراحی (مشرقی) اسرائیل هستند. مهاجرت آنها به سرزمینهای مقدس از سده نوزدهم میلادی آغاز شد، اما موجهای اصلی مهاجرت پس از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و بهویژه پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ شکل گرفت. تخمینهای متفاوتی درباره شمار یهودیان ایرانی در اسرائیل وجود دارد. بر اساس برخی منابع، حدود ۲۵۰ هزار یهودی ایرانی (شامل متولدین ایران و نسلهای دوم و سوم) در اسرائیل زندگی میکنند. منابع دیگر این تعداد را نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر برآورد کرده و اشاره میکنند که اکثریت قریببهاتفاق آنها پس از انقلاب اسلامی وارد اسرائیل شدهاند. همچنین در برخی منابع، شمار آنها حدود ۱۳۵ هزار نفر ذکر شده که از این میان ۵۱,۳۰۰ نفر در ایران متولد شده و بقیه در فلسطین اشغالی متولد شدهاند. یهودیان ایرانی مهاجر پس از انقلاب، اغلب از اقشار مرفه جامعه ایران بودند. بسیاری از آنها پیشزمینه تجاری و سرمایهداری داشتند و به سرعت در اقتصاد اسرائیل ادغام شدند. این قشر در مقایسه با جوامع میزراحی دیگر (مانند یهودیان مراکشی یا عراقی)، وضعیت بهتری داشته اند، اما تبعیض پنهان و انگهای قومی درباره یهودیان ایرانی تبار نیز در برخی زمینهها وجود دارد. گرچه معمولا در گزارش های موجود، برخلاف سایر یهودیان مشرقی یا میزراحی، یهودیان ایرانی در اسراییل از اقشار موثر معرفی می شوند، در سال های اخیر بخصوص پس از جنگ علیه ایران، بدبینی شدیدی به برخی از یهودیان ایرانی تبار اسراییل شکل گرفته است. این یهودیان ایرانی تبار به علت گرایشات صهیونیستی در میان یهودیان اصیل داخل ایران که ضدصهیونیسم هستند، به شدت منفور می باشند.
یهودیان اتیوپیایی :
یهودیان اتیوپیایی (که با نام «فالاشا» شناخته میشوند) با نژادپرستی آشکار و تبعیض نهادی مواجه هستند. در سالهای اخیر، اعتراضات گسترده یهودیان اتیوپیایی علیه خشونت پلیس و تبعیض سیستماتیک به وقوع پیوسته است. آنها در بخشهای مسکن، اشتغال و آموزش با موانع جدی روبهرو هستند.
مهاجران شوروی سابق :
مهاجرانی که از جماهیر شوروی سابق در اوایل دهه ۱۹۹۰ وارد شدند (بیش از یک میلیون نفر)، با تبعیض فرهنگی و اجتماعی از سوی یهودیان کهنهگرای (محافظه کار) اسرائیلی مواجه بودهاند. برچسبهایی مانند «روسها» و انگهای قومی در مورد آنها رایج است. بسیاری از مهاجران روستبار که بر اساس قانون بازگشت وارد شدهاند، حتی توسط نهادهای دینی اسرائیل از نظر «اعتبار یهودیت» با مشکل روبهرو هستند.
وزارت امور دینی اسرائیل لایحهای را ارائه کرده که به دادگاههای مذهبی یهودی اختیارات گستردهای برای تأیید «اعتبار یهودی بودن» افراد میدهد. این لایحه میتواند فشارهایی بر افراد و خانوادههای آنها وارد کند و طرد و تبعیض را بر اساس مبانی مذهبی افزایش دهد.
تبعیض علیه شهروندان عرب و بادیهنشینان فلسطینی
شهروندان عرب اسرائیل که حدود ۲۱ درصد از جمعیت را تشکیل میدهند، به طور سیستماتیک با تبعیض در همه جنبههای زندگی مواجه هستند. آنها در دسترسی به فرصتهای اقتصادی، سرمایهگذاری زیرساختی و خدمات عمومی با نابرابریهای ساختاری روبهرو هستند. تبعیض در تخصیص زمین برای ساختوساز مسکونی و عمومی رایج است و بسیاری از مناطق عربنشین از مراکز اقتصادی اصلی کشور منزویاند و در ردههای پایین نردبان اقتصادی-اجتماعی قرار دارند.
نقض حقوق بادیهنشینان نقب :
گزارش سالانه ۲۰۲۵ «انجمن همزیستی نقب» وضعیت اسفباری را برای شهروندان بادیهنشین فلسطینی در منطقه نقب (صحرای نِگِو) ثبت کرده است. از جمله این موارد:
- تداوم تخریب خانهها و آوارگی اجباری: در نیمه اول ۲۰۲۵، دستورهای تخریب ۴۳.۷ درصد افزایش یافته که نشاندهنده شتاب سیاستهای مهاری است. در سال ۲۰۲۴، ۵,۲۳۱ سازه در میان بادیهنشینان تخریب شده است (افزایش ۵۸ درصدی نسبت به ۲۰۲۳).
- تبعیض برنامهریزی و عدم شناسایی روستاها: ۳۵ روستای بادیهنشین «غیرقابل شناسایی» باقی ماندهاند و از طرحهای جامع ملی و منطقهای حذف شدهاند. ساکنان نمیتوانند جواز ساختمان دریافت کنند.
- ناامنی غذایی : حدود ۱.۵ میلیون شهرکنشین اسرائیلی در سراسر سرزمینهای اشغالی با ناامنی غذایی مواجه هستند.
- تابعیت درجه دوم در سیستم دفاعی : سیستم دفاعی اسرائیل، از پناهگاهها گرفته تا بهره مندی از سپر دفاع هوایی گنبد آهنین، بر اساس منطق تبعیضآمیز ارزشگذاری جان یهودیان طراحی شده است.
گسترش خشونتهای نژادپرستانه :
در نوامبر ۲۰۲۵، ایتامار بن گویر ، وزیر امنیت ملی راستگرای افراطی، ویدئویی منتشر کرد که در آن با نیروهای ویژه به خانه شهروندان عرب اسرائیل یورش میبرد. در این ویدئو، ساکنان که از تبار فلسطینی هستند مجبور به دراز کشیدن روی زمین میشوند و دستانشان بسته میشود. بن گویر این اقدامات را «مبارزه با آفت جنایت گسترده در جامعه عرب» نامید.
از ۲۲ نوامبر ۲۰۲۵، دستکم ۱۰ حمله به فلسطینیان توسط یهودیان اسرائیلی در داخل اسرائیل ثبت شده است، زیرا احساسات نژادپرستانه با تحریک سیاستمداران و رسانههای راستگرا در سراسر کشور در حال گسترش است.
درگیری دینی-سیاسی: چالش سربازی حاردیم (تندروها)
یکی از انفجاریترین و اساسیترین شکافهای درون جامعه اسرائیل، چالش خدمت سربازی حاردیم ها است. جامعه تندرو یهودی (Haredim) که اکنون حدود ۱۳ درصد از جمعیت اسرائیل را تشکیل میدهد و پیشبینی میشود تا اواسط قرن به بزرگترین بلوک جمعیتی یهودی تبدیل شود، از زمان تأسیس اسرائیل در ۱۹۴۸ از خدمت سربازی معاف بوده است. دادگاه عالی اسرائیل این معافیت را غیرقانونی اعلام کرده و دولت را مجبور به اعزام حاردیمها به خدمت کرده است. حدود ۲۴ هزار برگه اعزام صادر شده، اما تنها حدود۱۲۰۰ نفر حاضر به خدمت شدهاند.
این بحران منجر به اعتراضات گسترده شده است:
- در اکتبر ۲۰۲۵، هزاران حاردیم در اورشلیم اجتماع کرده و خیابانها را مسدود کردند.
- در دسامبر ۲۰۲۵، تظاهرکنندگان حاردیمی یک بزرگراه اصلی در تل آویو را مسدود و یک خودروی پلیس را واژگون کردند.
- سیستم هشدار جدیدی به نام «هشدار سیاه» در میان جوامع حاردیم راهاندازی شده تا در صورت دستگیری مظنونان به فرار از سربازی، به سرعت معترضان را جمع کنند.
شکاف ایدئولوژیک:
از دیدگاه اسرائیلیهای سکولار، معافیت حاردیمها یک تهدید برای برابری اجتماعی محسوب میشود، زیرا فرزندان آنها در جنگ جان میدهند در حالی که جمعیت رو به رشد حاردیم از این مسئولیت معاف است. ارتش اسرائیل با کمبود حدود ۱۲ هزار پرسنل مواجه است و جنگهای اخیر در غزه و لبنان این نیاز را تشدید کرده است.
از سوی دیگر، حاردیمها خدمت سربازی را «تهدیدی برای ایمان مذهبی» خود میدانند. آنها معتقدند مطالعه تورات از سربازان محافظت میکند و به همان اندازه تانکها و نیروی هوایی در موفقیت نظامی اهمیت دارد. خاخام تزماچ مازوز، رئیس حوزه علمیه کسه رحامیم در شهرک حسیدی بنی براک، گفت: «با مطالعه تورات، از سربازان هر کجا که هستند محافظت میکنیم. این ارتش ماست.»
بحران ائتلاف سیاسی :
احزاب حاردیم با هفت کرسی در کنست، کلید بقای ائتلاف راستگرای نتانیاهو هستند. در ژوئیه ۲۰۲۵، حزب یهودیت متحد تورات (UTJ) با هفت کرسی پس از شکست مذاکرات بر سر افزایش تعداد حاردیمیهای اعزامی، از ائتلاف خارج شد. بدون حمایت آنها، کابینههای راستگرا برای تشکیل دولت با مشکل مواجه میشوند. این تناقض و نیاز ارتش به سرباز در برابر نیاز ائتلاف به حمایت حاردیمیها کابینه اسرائیل را بین دو فشار متضاد گرفتار کرده است.
قطببندی سیاسی و بحران دموکراسی:
دولت نتانیاهو در سال ۲۰۲۶ لایحه اصلاحات قضایی جنجالی را به کنست ارائه کرده که هدف آن تضعیف دیوان عالی و تغییر سیستم توازن قوا در اسرائیل است. منتقدان این برنامه را «اعلام جنگ علیه نظام حقوقی» و تهدیدی برای نهادهای دموکراتیک توصیف کردهاند.
در مه ۲۰۲۶، سازمان «هفشی اسرائیل» بیش از۱۵۰ هزار نفر را در تل آویو گرد هم آورد که آن را بزرگترین تجمع ضد دولتی از زمان شروع جنگ غزه خواندند. تظاهرکنندگان شعارهایی مانند «دولت شهرکنشین علیه من است» و شعارهای طرفدار صلح و همزیستی بین یهودیان و فلسطینیان سر دادند. تظاهرات جداگانهای با حدود ۱۰۰۰ نفر برای اعتراض به معافیت حاردیها و امتناع دولت از تشکیل کمیسیون تحقیق درباره شکستهای ۷ اکتبر ۲۰۲۳ برگزار شد.
در این میان، محاکمه نتانیاهو به اتهام فساد (که در ۲۰۲۱ تنظیم شده) به یکی از قطبیکنندهترین نبردهای حقوقی در تاریخ اسرائیل تبدیل شده است و به اعتراضات و شکافهای نهادی دامن میزند. ۵۳ درصد اسرائیلیها معتقدند که زمان پایان نقش سیاسی نتانیاهو فرا رسیده است.
در این میان، جنگ تنها عاملی است که برای حفظ انسجام اجتماعی به کار گرفته شده است. بر اساس نظرسنجی مارس ۲۰۲۶ از مؤسسه دموکراسی اسرائیل، ۷۵ درصد از مردم اسرائیل از ادامه جنگ حمایت میکنند ، اما این عدد در میان جمعیت یهودی به ۹۳ درصد میرسد در حالی که در میان جمعیت عرب کمتر از ۳۰ درصد است. شکاف قومی-ایدئولوژیک در حمایت از جنگ، یکی از عمیقترین شکافهای سیاسی در جامعه اسرائیل را نشان میدهد.
پدیده بازگشت یا مهاجرت معکوس و «فرار بزرگ»:
آخرین اطلاعات مهاجرت اسرائیل (ژانویه ۲۰۲۶) نشان میدهد:
- در سال ۲۰۲۵میلادی۶۹,۳۰۰ اسرائیلی کشور را ترک کرده و ۱۹,۰۰۰ نفر بازگشتهاند (مهاجرت خالص حدود۵۰,۰۰۰ نفر).
- در دوره سه ساله دولت نتانیاهو، ۲۱۱,۴۳۹ اسرائیلی ترک کرده و تنها ۶۷,۲۰۰ نفر بازگشتهاند (مهاجرت خالص ۱۴۴,۲۷۰ نفر).
- سال ۲۰۲۴ رکورد مهاجرت اسرائیل را با حدود ۸۳,۰۰۰ نفر ثبت کرد.
ویژگیهای جمعیتی مهاجران:
نکته نگرانکننده برای آینده اسرائیل، فرار مغزها است. مهاجران سال ۲۰۲۳-۲۰۲۴ نسبت به سالهای پیشین تحصیلات بالاتری دارند. بین ژانویه ۲۰۲۳ و سپتامبر ۲۰۲۴، اسرائیل ۸۷۵ پزشک، ۶۳۳ دکترای علوم و ریاضیات و بیش از ۳,۰۰۰ مهندس را از دست داده است. پس از کسر بازگشتها، خالص فرار به ۴۸۱ پزشک، ۲۲۴ دکترای PhD و ۲,۳۳۰ مهندس رسیده است. تنها در سال قبل از خروج، مهاجران بیش از ۱.۵ میلیارد شکل (۴۳۰ میلیون دلار) مالیات پرداخت کرده بودند.
جمعبندی
جامعه اسرائیل در آستانه احتمال یک فروپاشی داخلی بیسابقه قرار دارد. تنازعات قومی (میزراحیها و اتیوپیاییها و روستبارها با نهادهای اشکنازی)، اختلافات مذهبی (حاردیمها در برابر سکولارها)، تبعیض سیستماتیک علیه شهروندان عرب و مسئله فلسطین، بحران دموکراسی و اصلاحات قضایی، همراه با فرار مغزها و مهاجرت گسترده، همگی دست به دست هم دادهاند تا یک «طوفان کامل» را شکل دهند.
این هشدار که «جامعه اسرائیل در آستانه جنگ داخلی است» صرفا بر اساس دادههای آماری و واقعیتهای میدانی، دیگر یک هشدار نیست، بلکه واقعیتی در حال تحقق است. آنچه اسرائیل را تهدید میکند دیگر تنها منازعات بیرونی با فلسطینیان و همپیمانان آنها نیست، بلکه زوال از درون است. ۲۷ درصد جمعیت در حال بررسی ترک کشور، ۶۰ درصد نگران جنگ داخلی، تظاهرات میلیونی علیه دولت و ارتشی که با بحران نیروی انسانی مواجه است، همگی نشانههای فروپاشی قریبالوقوع ساختار اجتماعی-سیاسی اسرائیل هستند.
در حالیکه جنگ با فلسطینی ها و لبنانی ها و ایران، تنها عاملی است که به کمک دولت اسراییل آمده است تا به نوعی انسجام اجتماعی را حفظ و از فروپاشی جلوگیری کند، در عین حال، همین سست بودن بنیان انسجام اجتماعی اسراییل خود مانع مهمی در مقابل جنگ اسراییل با ایران است.به همین خاطر، اسراییل در دو جنگ اخیر با ایران پس از چند روز حملات و بمباران های سنگین ، به سرعت تقاضای آتش بس کرد تا هم حالت جنگی را حفظ کند تا از فروپاشی درونی انسجام اجتماعی اسراییل جلوگیری کند و هم از هزینه های جنگ فعال بپرهیزد که در شرایط سست بنیانی اجتماعی اسراییل بسیار شکننده و نابود کننده است.
*تهیه شده در مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها
منابع این گزارش:
- مؤسسه سیاست قوم یهود (JPPI) — شاخص جامعه اسرائیل ۲۰۲۵/۲۰۲۶
- مؤسسه دموکراسی اسرائیل (IDI) — نظرسنجی «بمان یا برو؟»، آوریل ۲۰۲۵
- بانک اطلاعاتی مؤسسه دموکراسی اسرائیل، مارس ۲۰۲۶
- اداره مرکزی آمار اسرائیل (CBS)، گزارش روشهشانا ۲۰۲۵
- بیبیسی، رویترز، تایمز آو اسرائیل، ینتنیوز، الجزیره، اینتلنیوز
- گزارش نژادپرستی در اسرائیل (المؤتمر)، دسامبر ۲۰۲۵
- گزارش سالانه حقوق بشر نقب (NCF)، دسامبر ۲۰۲۵
- گزارش دیجیتال مارکر (TheMarker)، ژانویه ۲۰۲۶
- گزارش پلتفرم (1NOJOR) در نتایج نظرسنجی JPPI، ۲۰۲۶.